LGS FEN BİLİMLERİ: MEVSİMLERİN OLUŞUMU TEST ÇÖZ
BU KONUDAN BAŞLAÖNCE TANIMLAR
- Eksen eğikliği
- Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik değildir, yaklaşık 23,5° eğiktir. Mevsimler bu eğiklikle Güneş etrafındaki dolanım sonucu oluşur.
- Gündönümü ve ekinoks
- Gündönümü, ışınların bir dönenceye dik geldiği gündür (21 Haziran, 21 Aralık). Ekinoks, ışınların Ekvator'a dik geldiği, gece ile gündüzün eşit olduğu gündür (21 Mart, 23 Eylül).
KONUNUN MANTIĞI
En küçük parçadan başla. Dünya'nın ekseni dolanım boyunca aynı yönü korur. Eksen eğik olduğundan Dünya Güneş çevresinde ilerlerken bir yarım küre bazen Güneş'e doğru, bazen ondan uzağa eğilir.
21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre Güneş'e doğru eğiktir. Işınlar Yengeç Dönencesi'ne dik gelir, kuzeyde yaz ve en uzun gündüz, güneyde kış yaşanır. 21 Aralık'ta tersi olur ve ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir.
21 Mart ve 23 Eylül'de ışınlar Ekvator'a dik gelir. Gece ile gündüz her yerde eşit olur. 21 Mart'ta kuzeyde ilkbahar, güneyde sonbahar başlar. 23 Eylül'de tersi olur. İki yarım kürede mevsimler hep zıttır.
SINAV İÇİN HAP BİLGİ
- Kuzey Yarım Küre için sıra: 21 Mart ilkbahar, 21 Haziran yaz, 23 Eylül sonbahar, 21 Aralık kış başlangıcıdır. Güney Yarım Küre'de her biri tersine döner.
- En uzun gündüz Kuzey'de 21 Haziran'da, en kısa gündüz 21 Aralık'tadır. Güney'de bunun tersi geçerlidir. Haziran Yengeç, Aralık Oğlak Dönencesi'ne dik ışın günüdür.
- Işınlar dik ve gündüz uzunsa o yarım kürede yaz koşulları, ışınlar eğik ve gündüz kısaysa kış koşulları baskındır. Ekinoks günlerinde (21 Mart, 23 Eylül) gece ile gündüz her yerde yaklaşık eşittir.
DİKKAT: SIK DÜŞÜLEN TUZAK
- Mevsimlerin nedeni Dünya'nın Güneş'e uzaklığı değildir. Dünya Güneş'e en yakın konumdan Ocak başında geçer ve o sırada Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanır.
- 21 Haziran herkes için yaz demek değildir. Aynı tarihte Güney Yarım Küre'de kış yaşanır. Soruda hangi yarım küre sorulduğuna bak.
ÖRNEK SORULAR
SORU 1
Deniz seviyesinde bulunan iki şehirden birincisinin Kuzey Yarım Küre'de, ikincisinin Güney Yarım Küre'de yer aldığı bilinmektedir. Bu şehirlerde aynı gün yapılan ölçümde, birinci şehirdeki hava sıcaklığının ikinci şehirden daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Bu şehirlerin Ekvator'a uzaklıkları bilinmediğine göre, ölçümün yapıldığı tarihte bu şehirlerde yaşanan mevsimlerin kesin olarak belirlenebilmesi için aşağıdakilerden hangisinin bilinmesi tek başına yeterlidir?
SORU 2
Kuzey Yarım Küre'de yengeç dönencesinin kuzeyinde yer alan bir bölgede, yatay zemine dik yerleştirilen özdeş bir çubuğun 21 Mart ile 21 Haziran arasındaki öğle vakti gölge boyu ölçülüyor. Bu süreçle ilgili, I. Çubuğa öğle vakti gelen Güneş ışınlarının zeminle yaptığı açı artmıştır. II. Çubuğun öğle vaktindeki gölge boyu zamanla kısalmıştır. III. Birim yüzeye öğle vakti aktarılan Güneş enerjisi miktarı azalmıştır. yargılarından hangileri doğrudur?
SORU 3
2024 yılında Ahmet Bey, biri Kuzey diğeri Güney Yarım Küre'de bulunan deniz seviyesindeki iki şehirde 21 Mart ile 21 Haziran tarihleri arasında düz bir zemine dik yerleştirilen özdeş çubukların öğle vakti gölge boylarını düzenli olarak gözlemlemiştir. Buna göre belirtilen tarihler arasında gerçekleşen değişimlerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?