LGS FEN BİLİMLERİ: KALDIRAÇ TEST ÇÖZ
BU KONUDAN BAŞLAÖNCE TANIMLAR
- Kaldıraç
- Bir destek noktası etrafında dönebilen sert çubuktur. Kuvveti ve yükü destek noktasına göre dengeleyerek işi kolaylaştırır.
- Kol
- Kuvvetin ya da yükün destek noktasına olan uzaklığıdır. Kuvvet kolu ve yük kolu diye ikiye ayrılır.
- Kuvvet kazancı
- Yükün kuvvete oranıdır. Kaldıraçta bu oran, kuvvet kolunun yük koluna oranına eşittir.
KONUNUN MANTIĞI
En küçük parçadan başla. Tahterevallide ağır arkadaşın desteğe yakın oturursa seninle dengede kalır. Demek ki dengeyi yalnız ağırlık değil, desteğe olan uzaklık da belirliyor.
Bu gözlemi kurala çevir. Dengede kuvvet · kuvvet kolu = yük · yük kolu olur. Örnek: yük 90 N, yük kolu 20 cm, kuvvet kolu 60 cm ise F · 60 = 90 · 20 ve F = 30 N bulunur.
Sonucu oku. Kuvvet kolu yük kolundan 3 kat uzunsa kuvvetten 3 kat kazanırsın. Karşılığında elinin aldığı yol da yükün yolundan 3 kat uzun olur. Bu düzende kaldıraç kuvveti küçültür, işi küçültmez.
SINAV İÇİN HAP BİLGİ
- Denge: F · kuvvet kolu = Y · yük kolu. F ve Y newton (N), kollar aynı uzunluk birimiyle, destekten ölçülür. Çubuğun ağırlığı ve sürtünme önemsizse geçerlidir. Kolu uzun tarafta küçük kuvvet yeter.
- Destek yerine göre üç durum vardır. Destek ortadaysa makas ve tahterevalli, yük ortadaysa el arabası ve fındık kıran, kuvvet ortadaysa cımbız ve olta gibi. Önce desteği işaretle, sonra durumu söyle.
- Yük ortadaysa kuvvet kolu hep yük kolundan uzundur, kuvvetten kazanç olur. Kuvvet ortadaysa kuvvetten kayıp, yoldan ve hızdan kazanç olur.
DİKKAT: SIK DÜŞÜLEN TUZAK
- Kolu desteğe kadar ölç, çubuğun bütün boyunu kol sanma. Destek ortadaysa iki kol birbirinden ayrı okunur.
- Kaldıraç iş kazancı sağlamaz. Kuvvetten kazandıysan yoldan kaybedersin. Kuvvet ve yol aynı anda azalmaz.
ÖRNEK SORULAR
SORU 1
Bir fen bilimleri öğretmeni, kaldıraç çeşitlerini ve bu kaldıraçların günlük hayattaki kullanım alanlarını pekiştirmek amacıyla sınıfa üç farklı basit makine örneği getiriyor. Öğretmen, destek noktasının, uygulanan kuvvetin ve yükün bulunduğu konumlara göre kaldıraçların işlevlerinin değiştiğini, bazılarının kuvvetten kazanç sağlarken bazılarının ise yoldan kazanç ya da hareketin yönünü değiştirme kolaylığı sağladığını açıklıyor. Öğrenciler fındık kıracağı, cımbız ve el arabası modellerini inceleyerek bu araçlarda dönme noktasının (destek), yüke etki eden noktanın ve el ile uygulanan kuvvetin yerleşim düzenini tek tek belirliyor. Yapılan incelemeler sonucunda sürtünmelerin ve araçların kendi ağırlıklarının ihmal edildiği kabul ediliyor. Buna göre öğrencilerin incelediği, I. Fındık kıracağı II. Cımbız III. El arabası araçlarından hangilerinde kuvvetten kazanç sağlanır?
SORU 2
Ağırlığı ve sürtünmesi önemsenmeyen eşit bölmelendirilmiş çubuk, destek ve bir kutu kullanılarak kurulan kaldıraç düzeneği şekilde verilmiştir. Düzenekte kutu çubuğun bir ucuna asılmış, diğer ucundan ise düşey doğrultuda F kuvveti uygulanarak çubuğun yatay dengede kalması sağlanmıştır. Öğrenci bu düzenek üzerinde iki aşamalı bir değişiklik planlamaktadır. Birinci aşamada kutunun yeri değiştirilmeden destek M noktasından L noktasına kaydırılacak ve çubuk yeniden dengelenecektir. İkinci aşamada ise destek tekrar ilk konumuna getirilip F kuvveti S noktası yerine R noktasından düşey olarak uygulanacaktır. Yapılan bu değişiklikler ve başlangıçtaki durumla ilgili, I. Başlangıçtaki düzenekte kuvvet kolu yük kolundan daha uzun olduğu için kuvvetten kazanç sağlanmıştır. II. Birinci aşamada desteğin L noktasına kaydırılması sonucunda kutuyu dengelemek için gereken kuvvetin büyüklüğü ilk duruma göre azalır. III. İkinci aşamada kuvvetin R noktasından uygulanması sistemin kuvvet kazancı oranını başlangıçtaki duruma göre artırır. ifadelerinden hangileri doğrudur?
SORU 3
Ağırlığı ve sürtünmesi önemsenmeyen, eşit bölmelendirilmiş türdeş bir çubuk, tam orta noktası olan M noktasından tavana bağlanan esnemeyen bir ip yardımıyla asılarak yatay konuma getirilmiştir. Çubuğun L noktasına 40 N ağırlığında bir yük iple asılmış, çubuğun P ucundan ise düşey doğrultuda aşağı yönde uygulanan F kuvvetiyle sistemin yatay dengede kalması sağlanmıştır. Bir öğrenci grubu, kaldıraç ilkelerinin tavana asılı sistemlerdeki geçerliliğini ve ip gerilmesine etkisini incelemek amacıyla yükün ve kuvvetin tork dengesi ile düşey kuvvetlerin toplamını analiz etmektedir. Buna göre dengedeki düzenekle ilgili, I. Sistem şekildeki gibi dengedeyken uygulanan F kuvvetinin büyüklüğü 20 N'dur. II. Çubuğu tavana bağlayan ipte oluşan gerilme kuvvetinin büyüklüğü 60 N değerindedir. III. 40 N ağırlığındaki yük L noktasından alınıp K noktasına asılırsa sistemi dengede tutmak için gereken F kuvveti azalır. ifadelerinden hangileri doğrudur?