LGS FEN BİLİMLERİ: MAKARA VE PALANGA TEST ÇÖZ
BU KONUDAN BAŞLAÖNCE TANIMLAR
- Sabit makara
- Ekseni yerinde duran makaradır. Yalnız kuvvetin yönünü değiştirir, kuvvetten kazanç sağlamaz.
- Hareketli makara
- Yükle birlikte yükselen makaradır. Ağırlığı önemsenmezse yükü iki ip taşır ve kuvvet yarıya iner.
- Palanga
- Sabit ve hareketli makaraların birlikte kullanıldığı sistemdir. Kuvvet, yükü taşıyan ip sayısıyla azalır.
KONUNUN MANTIĞI
En küçük parçadan başla. Sabit makarada ipin iki ucunda gerilme aynıdır. 50 N yükü kaldırmak için 50 N çekersin. Değişen tek şey, yukarı çekmek yerine aşağı çekmendir.
Hareketli makaraya geç. Yük makaraya asılıdır ve makarayı iki ip taşır. Her ip yükün yarısını üstlenir. 80 N yük için 40 N yeter. Karşılığında yük 1 m çıkarken ipin ucunu 2 m çekersin.
Bütünü kur. Palangada yükü taşıyan ip sayısı n ise kuvvet, yükün n parçaya bölünmüş hâli olur. n = 4 ve yük 120 N ise kuvvet 30 N, çekilen ip 4 m, yükselen yük 1 m olur. İş eşit kalır: 30 · 4 = 120 · 1.
SINAV İÇİN HAP BİLGİ
- İdeal durumda F = P ÷ n, çekilen ip yolu = n · h. F çekme kuvveti (N), P yükün ağırlığı (N), n yükü taşıyan ip kolu sayısı, h yükün yükselme mesafesi (m). Makara ağırlığı ve sürtünme yoksa geçerli.
- Makara tavana ya da duvara bağlıysa sabit, yükle birlikte yükseliyorsa hareketlidir. Yükü ve hareketli makarayı yukarı çeken ip parçalarını say. Elinde biten ucu, makarayı yukarı çekmiyorsa sayma.
- Yol ters orantılı gelir. Kuvvet n kat azalırsa ipi n kat fazla çekersin. İdeal durumda kuvvet · çekilen yol = yük · yükselme eşitliği sağlanır.
- Sistemde yalnız sabit makara varsa kuvvet yüke eşittir. Tek hareketli makara kuvveti yarıya indirir. Kuvvetten kazanç yoldan kayıpla ödenir, işten kazanç olmaz.
DİKKAT: SIK DÜŞÜLEN TUZAK
- Hareketli makarada yarıya inen çekme kuvvetidir, yükün ağırlığı değildir. Yük 80 N kalır, kuvvet 40 N olur.
- Makara ağırlığı ve sürtünme önemsizse hesaba katma. Soruda verilmişse mutlaka hesaba kat. Bu cümleyi okumadan yarıya bölme.
ÖRNEK SORULAR
SORU 1
Bir inşaat sahasında çalışan işçiler, zemin kattan üst kata özdeş tuğla paketlerini çıkarmak için iki farklı makara sistemi denemektedir. Birinci sistemde bir adet tavana sabitlenmiş makara, ikinci sistemde ise yüke bağlı hareketli makara ile tavana bağlı sabit makara birlikte kullanılmıştır. İplerin ve makaraların ağırlıkları ile sürtünmeler ihmal edilmektedir. Tuğla paketleri her iki sistemde de aynı yüksekliğe sabit süratle çıkarıldığında; I. İkinci sistemde yükü kaldırmak için uygulanan kuvvetin birinci sistemdekinden küçük olması, II. İkinci sistemde yükü aynı yüksekliğe ulaştırmak için çekilen ip miktarının daha fazla olması, III. İkinci sistemde yer çekimine karşı yapılan işin birinci sistemdekinden daha az olması ifadelerinden hangileri doğrudur?
SORU 2
Bir çiftçi, tarlada çamura saplanan traktörünü kurtarmak için kalın bir halat ve sağlam bir ağaç kullanarak görseldeki düzeneği kurmuştur. Çiftçi, traktörün ön kısmındaki metal halkadan geçirdiği halatın serbest ucunu çekerek traktörü çamurdan çıkarmaya çalışmaktadır. Sürtünmeler ve halatın ağırlığı önemsenmediğine göre kurulan bu düzenekle ilgili, I. Traktörü hareket ettirmek için gereken kuvvet, direnç kuvvetinden daha küçüktür. II. Traktörün 1 metre ilerleyebilmesi için halatın serbest ucunun 2 metre çekilmesi gerekir. III. Halatın çekilmesi sırasında uygulanan kuvvet sayesinde yapılan işten kazanç sağlanır. ifadelerinden hangileri doğrudur?
SORU 3
Tarladaki çamurlu arazide mahsur kalan bir traktörü kurtarmak isteyen görevliler, sağlam bir ağaçtan ve esnemeyen çelik halattan yararlanarak görselde verilen kurtarma sistemini kurmuştur. Sistemde metal halka ağaç gövdesine sağlam biçimde sabitlenmiş, halatın bir ucu doğrudan traktörün ön demirine bağlanmıştır. Görevliler, ağaçtaki halkadan geçirdikleri halatın serbest ucunu traktörün hareket doğrultusuna zıt yönde çekerek traktörü bulunduğu yerden çıkarmaya çalışmaktadır. Düzenekteki sürtünmeler ve halatın kütlesi önemsenmediğine göre sistemin işleyişi ve kuvvet aktarımı ile ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?