LGS FEN BİLİMLERİ: KALITIM VE ÇAPRAZLAMA TEST ÇÖZ
BU KONUDAN BAŞLAÖNCE TANIMLAR
- Gen ve alel
- Gen, bir özelliği belirleyen DNA parçasıdır. Bir genin aynı özelliği farklı yönde belirleyen biçimlerine alel denir. Baskın alel büyük harfle (A), çekinik alel küçük harfle (a) yazılır.
- Genotip ve fenotip
- Genotip, bireyin gen çiftidir (AA, Aa, aa). Fenotip, dışarıdan görünen özelliktir. Aa genotipli bireyin fenotipi baskın özelliktir.
- Saf döl ve melez
- AA ve aa aynı alelleri taşır, homozigot (saf döl) denir. Aa farklı alelleri taşır, heterozigot (melez döl) denir.
KONUNUN MANTIĞI
En küçük parçadan başla. Her özellik için bir alel anneden, bir alel babadan gelir. Aa bireyi gamet oluştururken A ile a'yı ayırır. Her gamette bir özellikten yalnız bir alel bulunur.
Çaprazlamayı kur. Aa × Aa için gametler A ve a'dır. Punnett karesinde dört kutu oluşur: AA, Aa, Aa, aa. Genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa olur.
Fenotipe geç. AA ve Aa aynı görünür, yalnız aa farklıdır. Fenotip oranı 3 baskın : 1 çekinik, yani yüzde 75 ve yüzde 25 olur. Aa × aa çaprazında oran 1 : 1, AA × aa çaprazında ise bütün yavrular Aa'dır.
SINAV İÇİN HAP BİLGİ
- Çekinik fenotipli birey her zaman aa'dır. Çekinik özelliği görünce genotipi doğrudan yaz.
- Baskın görünümlü iki ebeveynin çekinik görünümlü bir çocuğu varsa ebeveynlerin ikisi de Aa'dır. Çocuk her birinden bir a almıştır.
- Genotip oranı ile fenotip oranını ayrı yaz. Aa × Aa için genotip 1 : 2 : 1, fenotip 3 : 1'dir. Soru hangisini istiyorsa onu ver.
- Olasılık = istenen sonuç sayısı ÷ tüm eş olasılıklı sonuç sayısı. Aa × Aa çaprazında aa için 1 ÷ 4 = yüzde 25.
- Baskın görünen birey AA ya da Aa olabilir. Başka bilgi yoksa genotipi kesinleştirme.
DİKKAT: SIK DÜŞÜLEN TUZAK
- Baskın alel daha güçlü, daha yararlı ya da toplumda daha yaygın demek değildir. Baskınlık, alelin Aa bireyde kendini göstermesidir.
- Yüzde 25 olasılık her yavru için ayrı geçerlidir. Dört yavrudan tam birinin çekinik olacağı garanti değildir, her doğumda olasılık aynıdır.
ÖRNEK SORULAR
SORU 1
Bezelyelerde sarı tohum rengi aleli baskın, yeşil tohum rengi aleli çekiniktir. Yapılan iki farklı çaprazlama çalışmasında şu sonuçlar gözlenmiştir: 1. uygulama: Sarı tohumlu iki bezelyenin çaprazlanmasıyla hem sarı hem yeşil tohumlu bezelyeler oluşmuştur. 2. uygulama: Sarı tohumlu bir bezelye ile yeşil tohumlu bir bezelyenin çaprazlanmasıyla hem sarı hem yeşil tohumlu bezelyeler oluşmuştur. Buna göre uygulamalarda oluşacak bezelyelerle ilgili, I. Yeşil tohumlu bezelye oluşma olasılığı 2. uygulamada daha fazladır. II. Melez genotipli bezelye oluşma olasılığı her iki uygulamada eşittir. III. Homozigot baskın genotipli bezelye oluşma olasılığı 2. uygulamada daha fazladır. yargılarından hangileri doğrudur?
SORU 2
Bir okul bahçesindeki uygulama alanında bezelye bitkileriyle genetik denemeler yapan bir öğretmen, mor çiçekli bir bezelye bitkisi ile beyaz çiçekli bir bezelye bitkisini tozlaştırarak çaprazlamıştır. Bu çaprazlama sonucunda toplanan tohumlar ekildiğinde elde edilen yeni kuşak bezelyelerin bir kısmının mor çiçekli, bir kısmının ise beyaz çiçekli olduğu gözlemlenmiştir. Bezelyelerde mor çiçek rengi alelinin beyaz çiçek rengi aleline baskın olduğu bilindiğine göre yapılan bu çalışma ve elde edilen yavrularla ilgili, I. Çaprazlanan mor çiçekli ata bezelye melez genotipe sahiptir. II. Yeni kuşakta oluşan mor çiçekli bezelyelerin tamamı melez genotiptedir. III. Bu çaprazlamada yeni bireylerin beyaz çiçekli olma ihtimali yüzde ellidir. yargılarından hangileri doğrudur?
SORU 3
Bezelyelerde düz tohum şekli aleli, buruşuk tohum şekli aleline baskındır. Bir genetik uzmanı laboratuvarda iki farklı çaprazlama gerçekleştirmiştir. 1. çaprazlama: Düz tohumlu iki bezelye bitkisi çaprazlandığında hem düz tohumlu hem de buruşuk tohumlu bezelyeler elde edilmiştir. 2. çaprazlama: Düz tohumlu bir bezelye bitkisi ile buruşuk tohumlu bir bezelye bitkisi çaprazlandığında yine hem düz tohumlu hem de buruşuk tohumlu bezelyeler elde edilmiştir. Buna göre yapılan çaprazlamaların sonuçlarıyla ilgili, I. Birinci çaprazlama sonucunda saf baskın genotipli bezelye oluşma ihtimali varken ikinci çaprazlamada bu ihtimal bulunmaz. II. Çekinik fenotipli bezelye elde edilme ihtimali birinci çaprazlamada ikinci çaprazlamadakine göre daha yüksektir. III. Melez genotipli bezelye elde edilme ihtimali ikinci çaprazlamada birinci çaprazlamadakine göre daha fazladır. yargılarından hangileri doğrudur?