LGS FEN BİLİMLERİ: MUTASYON VE MODİFİKASYON TEST ÇÖZ
BU KONUDAN BAŞLAÖNCE TANIMLAR
- Mutasyon
- DNA'nın baz dizisinde ya da kromozom yapısında oluşan ani ve kalıcı değişikliktir. Üreme hücresinde olursa sonraki nesle aktarılır.
- Modifikasyon
- Çevre koşullarının etkisiyle özelliklerde oluşan değişikliktir. Genler değişmediği için kalıtsal değildir ve sonraki nesle aktarılmaz.
- Mutajen
- Mutasyon olasılığını artıran etkendir. Morötesi ışınlar, radyasyon ve bazı kimyasal maddeler örnektir.
KONUNUN MANTIĞI
En küçük parçadan başla. DNA'da bazlar A-T ve G-C olarak eşleşir ve dizilişleri gen bilgisini oluşturur. Bu dizilişte kalıcı bir değişiklik olursa gen bilgisi de değişir. Buna mutasyon denir.
Mutasyon her zaman nesle geçmez. Üreme hücresinde oluşursa yavruya aktarılır, vücut hücresinde oluşursa yalnız o bireyde kalır. Etkisi zararlı, yararlı ya da etkisiz olabilir.
Modifikasyonda DNA aynı kalır. Güneşte bronzlaşma ya da düzenli sporla kas gelişimi buna örnektir. Genler değişmediği için bu özellik yavruya geçmez.
SINAV İÇİN HAP BİLGİ
- Tek soru sor: DNA değişti mi? Evet ise mutasyon, hayır ise modifikasyondur. Çevre etkisini görünce hemen modifikasyon deme, değişimin genetik olup olmadığına bak.
- Modifikasyon örnekleri: bronzlaşma, kas gelişimi, ortancanın toprağa göre renk değiştirmesi. Kalıtsal olan değil, çevreyle oluşan özelliktir.
- Mutasyon örnekleri: albinizm (gen mutasyonu), Down sendromu (kromozom sayısında değişim). Morötesi ışınlar ve X ışınları mutajendir.
DİKKAT: SIK DÜŞÜLEN TUZAK
- Mutasyon her zaman zararlı değildir. Bazıları etkisizdir, bazıları canlıya avantaj sağlar. Seçeneklerdeki her zaman zararlıdır ifadesini ele.
- Sporla gelişen kas yavruya geçmez. Ebeveyn kas yapmış olsa da yavrunun DNA'sı değişmediği için bu özellik aktarılmaz.
ÖRNEK SORULAR
SORU 1
Bir araştırma grubunda aynı dişi çuha çiçeğinden vejetatif üreme yöntemiyle genetik olarak birbirinin kopyası olan çok sayıda çuha çiçeği fidesi elde edilmiştir. Bu fidelerin bir grubu 15-20 °C sıcaklıktaki serada büyütüldüğünde kırmızı çiçekler açmış, diğer grubu ise 30-35 °C sıcaklıktaki serada büyütüldüğünde beyaz çiçekler açmıştır. Daha sonra 30-35 °C ortamda büyütülüp beyaz çiçek açan bitkilerden alınan yeni sürgünler 15-20 °C sıcaklığa taşındığında bu sürgünlerden gelişen bitkilerin kırmızı çiçek açtığı gözlemlenmiştir. I. Sıcaklık değişimi çuha çiçeğinde çiçek renginden sorumlu genin nükleotit dizilimini değiştirmemiştir. II. Çiçek renginde gözlenen bu durum çevresel faktörlerin etkisiyle genlerin işleyişinde meydana gelen bir modifikasyondur. III. Elde edilen beyaz çiçekli bitkilerin 15-20 °C sıcaklıkta kırmızı çiçek açabilmesi bu değişimin kalıtsal olmadığını gösterir. Buna göre çuha çiçeğinde gerçekleşen bu durumla ilgili verilen yargılardan hangileri doğrudur?
SORU 2
Himalaya tavşanlarının vücut sıcaklığı normal değerlerdeyken kürkleri beyaz renklidir. Bir araştırmacı, beyaz renkli bir Himalaya tavşanının sırtındaki tüyleri tıraş edip bu bölgeye düzenli olarak buz torbası bağlamış ve bir süre sonra sırt bölgesinden çıkan yeni tüylerin siyah olduğunu gözlemlemiştir. Daha sonra aynı tavşanın siyahlaşan sırt tüylerini yeniden tıraş etmiş ve bu kez tavşanı oda sıcaklığında tuttuğunda çıkan yeni tüylerin tekrar beyaz renkli olduğunu kaydetmiştir. Buna göre yapılan deney ve elde edilen gözlemler doğrultusunda aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?
SORU 3
Özdeş genetik yapıya sahip tohumlar üreten bir sucul bitki türü üzerinde kontrollü bir deney yürütülmüştür. Araştırmacı, bu bitkiden aldığı genetik olarak özdeş sürgünleri iki ayrı akvaryuma yerleştirmiştir. Birinci akvaryum 18 °C sıcaklıkta ve düşük ışıkta tutulduğunda bitkilerin yapraklarının geniş ve açık yeşil olduğu görülmüştür. İkinci akvaryum 30 °C sıcaklıkta ve yüksek ışıkta tutulduğunda ise yaprakların dar ve koyu yeşil geliştiği saptanmıştır. İkinci akvaryumdaki bitkilerden alınan yeni sürgünler 18 °C ve düşük ışık ortamına aktarıldığında oluşan yaprakların yeniden geniş ve açık yeşil olduğu belirlenmiştir. Buna göre deney sonuçlarıyla ilgili, I. Çevre koşulları bitkinin DNA nükleotit diziliminde kalıcı bir değişime neden olmuştur. II. Farklı koşullarda gelişen yaprak özellikleri genlerin işleyişinin değişmesiyle ortaya çıkmıştır. III. Yaprak özelliklerinde gözlenen bu farklılık sonraki nesillere aktarılmayan kalıtsal olmayan bir durumdur. yargılarından hangileri doğrudur?