Bu iki soru türü öğrencileri en çok ürküten sorulardandır. Ben de anlıyorum. Karşında uzun bir metin ya da yoğun bir görsel var ve zaman akıyor. İkisi de bilgiden çok yöntemle çözülür. Yöntemi bir kez oturtunca soruya bakışın değişir. Önce sözel mantıkla başlayalım. Bu iki türde de acele etmen gerekmiyor, sakin ve düzenli ilerlemen yeterli.
Sözel mantıkta ilk kural, bilgileri kafanda taşımamak. Kendi küçük örneğimle göstereyim. Ada Bora'dan önce geldi, Bora da Cem'den önce geldi, sorulan da en son kimin geldiği olsun. Üç ismi alt alta yaz, oklarla sırala, cevap kâğıdın üstünde belirir. Kafanda tutmaya çalışsaydın ikinci cümlede ilkini unutabilirdin. Bunu yaparken kendine acımasız ol. Yazılı olmayanı varsayma. Soruda yazmıyorsa, şık da onu kesin olarak söyleyemez.
Verilen bilgiyi iki gruba ayır. Metinde açıkça yazanlar kesin bilgidir, onlardan çıkardıkların ise sonuçtur. Şıklar çoğunlukla bu ikisini birbirine karıştırmanı bekler. "Daima", "en az", "yalnızca" gibi sözcükleri işaretle, seçenekleri ayıran genellikle onlardır. Bilgi yetmiyorsa o şık doğru olamaz, sonuç kesin değilse yine olamaz. Bir şıkkı doğru bulmak için nedenini tek cümleyle söyleyebilmelisin. Söyleyemiyorsan o şık sana yalnızca yakın geliyor demektir, doğru olduğunu göstermez.
Tabloya ya da şemaya dökerken kendi kısaltmalarını kullan. İsimlerin baş harfi yeter. Sana yarayan her işaret iyidir, onu başkasının anlaması gerekmiyor. Önemli olan çizimi hızlı yapman ve çözüm bittiğinde onu atabilmen. Kâğıt kalem burada zaman kaybettirmez, zaman kazandırır. Sonra şemanı gözden geçir, çelişen bir yer var mı bak. Çelişki varsa bir bilgiyi yanlış yerleştirmişsindir.
Görsel yorumda önce görseli değil, soruyu oku. Soru ne istiyorsa gözün onu arasın. Sonra görseli parça parça gez. Başlık ne diyor, hangi yazılar öne çıkarılmış, renk ya da yerleşim bir şeyi vurguluyor mu, sorulan şeyle bağı ne? Hepsine acele etmeden bakarsan görsel kendi cevabını verir. Görsel bazen bir afiş, bazen bir infografik, bazen bir karikatür olur. Hangisi olursa olsun, yazının ve resmin birlikte söylediği şeye dikkat et.
Görselde yazan ile senin düşündüğünü ayırmak çok önemli. Soru "görselden anlaşılan" diyorsa kendi bilgini sokma, yalnız önündekine bak. Sokmaya başladığın an şıklardan biri sana yakın gelir ama görselde yoktur. Önündekine sadık kalmak burada en güvenli yoldur. Doğru şık görselin söylediğiyle yan yana durabilmelidir. Görseli küçük bir şeyi kaçırmamak için iki kez gez. İlkinde genel resmi, ikincisinde ayrıntıyı oku. Çoğu soru ayrıntıda gizlidir.
Yanlış yaptığın soruda hangi aşamada koptuğunu bul. Bilgiyi yanlış mı yerleştirdin, soru kökünü mü yanlış anladın, görseli mi eksik okudun? Aynı sebep tekrar ediyorsa çalışmanın yönü de belli olur.
Küçük bir eşleştirme örneğiyle göstereyim. Ela, Bora ve Cem'in üç ayrı kitabı var: roman, şiir ve hikâye. Ela romanı seçmiş. Cem şiir kitabını seçmemiş. Bir tablo çiz, satırlara isimleri, sütunlara kitap türlerini yaz. Ela'nın romanını işaretle. Roman Ela'da olduğuna göre Cem romandan da şiirden de uzak, geriye hikâye kalıyor. Bora'ya da şiir kalıyor. Gördüğün gibi kafadan tutmadan, yalnız tabloya bakarak çözdün.
Haftalık düzen önerim şu. Haftada iki gün sözel mantık, iki gün görsel yorum çalış. Sözel mantık günlerinde yalnız iki üç soru çöz ama her birinde tabloyu kendin çiz. Görsel yorum gününde bir görseli önce soruyu okumadan incele ve gördüklerini kendi cümlenle yaz. Sonra soruya geç.
Sözel mantıkta sık yapılan bir hata var. İlk bilgiyle çözümü bulduğunu sanıp kalan bilgileri okumamak. Bütün bilgileri tabloya işlemeden şık seçme. Bir de "kesin doğru" ile "doğru olabilir"i birbirine karıştırma. Soru kesin diyorsa yalnız her durumda doğru olan şık geçerlidir. Kesin doğru ve yanlış çıkarımı soruları bu ayrımı yoklar.
Yakınındaki biri sana yardım etmek isterse bulmaca ya da zekâ oyunlarını birlikte çözebilirsiniz. Karşılıklı konuşarak çözmek, düşündüğünü dışarı çıkarmayı öğretir. Sınavda tabloyu kâğıda dökerken yaptığın şey de buna benzer.
Sınavdan önceki son haftalarda sözel mantık ve görsel yorumu karışık çöz. İkisi aynı testte gelince hangi yöntemi kullanacağına çabuk karar verirsin. Soruyu okuyup "bu bir tablo sorusu mu, görsel sorusu mu" diye kendine sormak bile yönünü belli eder.
Çözemediğin bir soruda çok uzun kalma. Tabloyu çizdin ve hâlâ olmadıysa işaretle, sonraki soruya geç. Sonradan dönmek çoğu zaman taze bir bakış kazandırır ve zamanını da korur.
Seviyeni bilmeden çalışmak yorucudur. Seviye testi ödeme bilgisi istemez, sonrasında seviyene göre ve kolaydan zora ilerleyen sorular gelir. Sınav teknikleri tüm sorulara, testlere ve denemelere uygulanır. Seviye testiyle başla.